Aktualności

O bezpieczeństwie seniorów w sieci

8 stycznia 2025 r. w Sejmie podczas posiedzenia Podkomisji stałej do spraw bezpieczeństwa osób starszych prowadzonego przez jej przewodniczącą panią poseł Ewę Kołodziej dyskutowano o sytuacji seniorów w Polsce w aspekcie umiejętności cyfrowych osób starszych.
    W posiedzeniu wzięli udział m. in. przedstawiciele Ministerstwa Cyfryzacji, Policji, Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości organizacji pozarządowych zajmujących się tematyką senioralną, przewodnicząca Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów oraz przewodniczący Obywatelskiego Parlamentu Seniorów, prezes Ogólnopolskiego Zrzeszenia Uniwersytetów Trzeciego Wieku, przedstawicielki Krajowego Instytutu Polityki Senioralnej.
   Dyskusja koncentrowała się wokół informacji Ministra Cyfryzacji na temat cyberbezpieczeństwa w sieci zawierającej wiele informacji z raportów dotyczących wykluczenia cyfrowego seniorów w Polsce.
   Ministerstwo Cyfryzacji dokonało analizy sytuacji seniorów zagrożonych w cyberprzestrzeni na podstawie kilku Raportów, w tym z GUS i badań w tym zakresie: „Krajobraz bezpieczeństwa polskiego internetu” oraz „Badanie InfoSenior 2023”.
   We współczesnym, szybko rozwijającym się świecie powszechne wykorzystanie nowoczesnych technologii (komputery, smartfony, Internet, bankowość mobilna, nowoczesne wyposażenie biurowe i sprzęt AGD itp.) może stanowić barierę aktywnego uczestniczenia osób starszych w życiu społecznym i publicznym.
   Według badania GUS 60% osób w wieku 65 lat i więcej nigdy nie korzystało z Internetu. Dodatkowo aż 82% niekorzystających z sieci seniorów nie czuło potrzeby używania sieci, a 71% zadeklarowało jako przeszkodę brak umiejętności. Tylko 9% nie korzystało z Internetu z powodów ekonomicznych.
   Z kolei według badań Eurostatu tylko co czwarta osoba starsza (26%) korzysta z sieci internetowej przynajmniej raz w tygodniu, podczas gdy w Unii Europejskiej prawie połowa (48%).
    Wykluczenie cyfrowe osób starszych jest jeszcze bardziej widoczne wśród osób w wieku 65-74 lat, ponieważ tylko 10% osób w tej grupie wiekowej jest aktywnych w sieciach społecznościowych.
    Z informacji GUS wynika, że oceniając podstawowe kompetencje cyfrowe w grupie wiekowej 65-74 na poziomie zaledwie 12,6%, Polska jako kraj unijny ma sporo do nadrobienia, znajdując się na 24 miejscu wśród 27 państw UE, przy średniej unijnej na poziomie 28,2%. Grupa wiekowa 65-74 polskich seniorów jako szczególnie narażona na różnego rodzaju zagrożenia i niebezpieczeństwa w świecie cyfrowym powinna w pierwszej kolejności zostać objęta szkoleniami w zakresie zdobycia podstawowych kompetencji cyfrowych.
    Od 2019 r. nastąpiła znaczna poprawa aktywności seniorów na rynku internetowym ponieważ 82% badanych seniorów posiada konto internetowe w banku, a za zakupy w internecie co trzeci ankietowany płaci online.
   Niepokoi natomiast fakt, że przeszło połowa seniorów, biorących udział w badaniu „InfoSenior” 2023 negatywnie ocenia swój poziom wiedzy na temat bezpiecznego korzystania z internetu. Aż 55% z nich deklaruje jedynie podstawową wiedzę w tym zakresie. Konieczne wydaje się skuteczne podjęcie intensywnych działań naprawczych w tym zakresie, umożliwienie seniorom zdobycia odpowiedniej wiedzy, informacji i kompetencji cyfrowych.
   Dane GUS za 2023 rok z ostatnich 3 miesięcy na temat braku zabezpieczenia swoich danych osobowych u większości ankietowanych seniorów grupy 65-74 świadczą o pilnej potrzebie podjęcia stosownej kampanii społecznej uświadamiającej potrzebę ochrony danych osobowych, wykonywania rożnego rodzaju czynności mające na celu zarządzanie dostępem do swoich osobistych informacji, ograniczenie dostępu do swojego profilu lub treści na portalu społecznościowym, konieczności sprawdzania, czy strona na której podawane są dane osobiste jest bezpieczna.
   Wobec danych z Krajowego Systemu Informacyjnego Policji jak często (3,5 tyś. osób poszkodowanych) ofiarami cyberprzestępców padają osoby powyżej 65 lat i jak wielkie były to straty (140 mln zł) nie sposób nie dostrzec, że to właśnie seniorzy są szczególnie narażeni na działania cyberprzestępców.
   Obowiązkiem państwa jest strzec najsłabszą grupę obywateli i uzbroić ja w odpowiednie narzędzia do takiej ochrony. Tymi narzędziami są informacja, wiedza i kompetencje.
    Niestety bardzo wielu seniorów z grupy 60-74 korzystających z internetu nie zna problematyki zapobiegania lub ograniczania śledzenia w internecie czy ustawienia przeglądarki internetowej, są to dla nich problemy techniczne nie do przeskoczenia. Wielu nie potrafi poradzić sobie ze sprawdzeniem prawdziwości informacji znalezionych w mediach społecznościowych lub serwisach informacyjnych.
   Potrzebne są wiarygodne informacje w tym zakresie, dla podniesienia świadomości e-obywatela. Seniorzy nie wiedzą jak zdobyć właściwe informacje i jak się bronić przed wrogimi, poniżającymi ich tekstami, komentarzami (16,7% wskazało ten problem).
   Bezpieczeństwo seniorów uzależnione jest od poziomu edukacji dotyczącej cyberzagrożeń. Aby działania oszustów coraz częściej były nieskuteczne, musi rosnąć świadomość osób starszych dotycząca sposobów działania cyberprzestępców, a także jak się przed nimi bronić.
   Przywołane dane jednoznacznie wskazują, jak ważną rolę odgrywają szkolenia i kursy wzmacniające kompetencje osób starszych w zakresie posługiwania się nowymi technologiami.
    Organizowane warsztaty i zajęcia pomagają osobom starszym utrwalić zdobytą wiedzę, oswoić się z nowinkami technologicznymi, ale przede wszystkim usprawnić z czasem codzienne czynności, tj. korzystanie z mediów społecznościowych, zakupy przez Internet, opłacenie rachunków czy załatwienie spraw urzędowych. To z kolei powoduje, że osoby starsze pozostają dłużej samodzielne i niezależne oraz nie mają obaw przed stale zmieniającą się rzeczywistością.
   Kluczowym celem działań w kontekście zapewnienia bezpieczeństwa seniorom w cyberświecie jest zadbanie o cyfrową edukację seniorów i uwrażliwienie ich na czyhające niebezpieczeństwa.
   Potrzebna jest więc informacja i wiedza o narzędziach cyfrowych, gdzie zgłosić incydent, jakie kroki podjąć w przypadku oszustwa, gdzie szukać pomocy.
   W związku z wynikami raportu „InfoSenior 2023” wskazującymi, że wśród seniorów, media są głównym źródłem czerpania wiedzy o cyberbezpieczeństwie (65%), wydają się one wspaniałym narzędziem do promowania dobrych praktyk przy korzystaniu z internetu.
   Niezwykle potrzebne są programy edukacyjne - emisja programów telewizyjnych i radiowych dot. edukacji cyfrowej seniorów, takich jak spoty telewizyjne w kampaniach Ministerstwa Cyfryzacji „Seniorze - spotkajmy się w sieci!” i „e-Polak potrafi!”. Podejmowana problematyka w serialach jest też bezpośrednio trafiająca do grupy seniorów.
   Niezwykle cieszy, obiecana przez Ministerstwo Cyfryzacji nowa kampania informacyjno-edukacyjna skierowana do seniorów bo trafia w oczekiwania ludzi wykluczonych cyfrowo oraz inicjatywa uruchomienia szkolenia z podstaw higieny cyfrowej na ogólnodostępnej platformie szkoleniowej szkolenia gov.pl na rządowym portalu gov.pl. Bardzo ważne, aby szkolenia były przygotowane w przystępny sposób z unikaniem skomplikowanych terminów technicznych i żargonu technicznego, użyciem prostego języka aby informacje były zrozumiałe oraz dostępne dla każdego zainteresowanego.
   Jako seniorzy wnioskujemy o rozszerzenie na cały kraj akcji edukacyjnej „Halo! Tu cyberbezpieczny Senior” zorganizowanej przez Państwowy Instytut Badawczy NASK, Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości oraz Warszawski Instytut Bankowości i realizowanej poprzez webinary, warsztaty oraz specjalne spotkania poświęcone bezpiecznemu korzystaniu z Internetu i telefonu.
   Upowszechniajmy publikowane artykuły i infografiki, w których wyjaśniane są najpopularniejsze rodzaje cyberprzestępstw i skuteczne sposoby zapobiegania cyfrowym zagrożeniom, w szczególności wyłudzeniom danych (m.in. z użyciem phishingu) oraz podszywania się pod zaufane podmioty (spoofingu).
   W związku z planowanymi działaniami Ministerstwa Cyfryzacji w ramach inwestycji C2.1.3 E -kompetencje z KPO realizacji szkolenia skierowanego do osób wykluczonych cyfrowo, w ramach których znajdą się tematy związane z higieną cyfrową oraz bezpieczeństwem w sieci seniorzy są zainteresowani jak wygląda harmonogram tych szkoleń do połowy 2026 r. i na jakich zasadach będą się odbywały kwalifikacje na te szkolenia obejmujące 64 600 osób, (w ramach ścisłe określonego budżetu 187 550 284,35 zł netto). Przy tym harmonogramie i zasilaniu finansowym w jakim tempie mamy szanse dogonić inne europejskie kraje szkoląc zaledwie odsetek seniorów?
Kwestie bezpieczeństwa seniora w cyfrowym świecie stały się przedmiotem szczególnej troski nie tylko Minister do spraw polityki senioralnej, resortu Cyfryzacji, Sejmu ale także i samorządów, wykazując wieloaspektowe podejście i przeznaczając na ten cel określone nakłady finansowe zgodnie z przyjętymi programami i zobowiązaniami unijnymi, w ramach KPO.
   W dyskusji podkreślono konieczność odpowiedniego przygotowania szkoleń, kursów edukacyjnych pod kątem prostego, komunikatywnego języka trafiającego do osoby starszej mniej uważnej, bez reklam - dekoncentrujących.
   Barierą językową są niezrozumiałe polecenia, stosowanie żargonu i języka technicznego zniechęcające do nauki co utrudnia dostępność. Należy uświadomić sobie, że lęk przed uczeniem u niektórych starszych osób jest duży. Senior zostaje często z tą nową wiedzą sam i dla trwałego jej przyswojenia należy zapewnić wiedzę utrwalającą. Potrzebne jest do tego opracowanie materiałów edukacyjnych, gwarantujących utrwalenie materiału ze szkolenia.
   Edukatorzy szkolący seniorów muszą wykazać się dużą empatią i zrozumieniem seniora. Edukacja seniorów powinna przebiegać dwutorowo, z każdym rokiem wchodzą nowe technologie, rozwiązania wymagające tworzenia nowych instrukcji, rekomendacji i kształcenia edukatorów.
   Zwracano uwagę, że seniorzy bez dostępu do komputera wpadają we wtórny analfabetyzm, wobec tego potrzebne będzie także ułatwienie dostępu do sprzętu komputerowego, umożliwiającego podtrzymanie zdobytych umiejętności. Galopujący świat nie poczeka, a senior stanie się ofiarą wyłudzeń, jeśli nawet będzie posiadał narzędzie (smartfon) bez poczucia, że potrafi go użyć, wprowadza się do świata niezwykle niebezpiecznego. Potrzebne jest wsparcie i utrwalenie wiedzy koniecznej do bezpiecznego użytkowania posiadanego sprzętu.
   W związku z propozycją rozwoju Klubów Rozwoju Cyfrowego i Edukatorów zwrócono uwagę na potrzeby tzw. „Polski B i C”, miejsc zamieszkania seniorów oddalonych od ośrodków miejskich wykluczonych nie tylko cyfrowo ale i komunikacyjnie.
   Ważnym zagadnieniem z obszaru cyberprzestępczości, której ofiarami są często seniorzy jest profilaktyka i odpowiednie działania policji, które niestety często nie wychodzą naprzeciw oczekiwaniom osób starszych.
   Poszkodowani seniorzy nisko oceniają skuteczność reagowania policji na zgłaszane incydenty dotyczące oszustw seniorów, skarżąc się na ich lekceważenie, nie przyjmowanie zgłoszeń, bagatelizowanie powagi ich szkód, niska wykrywalność i skuteczność działania. Kwestionowane było także przygotowanie policji do podejmowania takich interwencji, posiadania stosownych dobrze wyszkolonych kadr odpowiednio wyposażonych. Kuriozalnym było wymaganie przez policjanta od poszkodowanego seniora, adresu IP przy zgłoszeniu zdarzenia i potrzeby ścigania sprawcy.
   W reagowaniu na zagrożenia w ramach działania sieci do walki z cyber-zagrożeniami, Ministerstwo Cyfryzacji, widzi rolę samorządów, zlecających stosowne usługi we współpracy z NGO działającymi na rzecz seniorów. Potrzebne jest ustawiczne szkolenie, nieustanne dokształcanie jak się bronić przed cyberatakami i reagować na ciągle nowe zagrożenia.
   Spotkanie zakończyło pytanie jak być skutecznym w pomaganiu seniorom w działaniach na rzecz przeciwdziałania ich wykluczeniu cyfrowemu. Padła propozycja przygotowania ankiety identyfikującej poziom niewiedzy w zakresie świata cyfrowego, jej skalę i rozumienie pojęć, haseł, nazw do przyswojenia przez seniorów.
   Na podstawie przeanalizowanej ankiety powinien powstać odpowiedni informator - Przewodnik, Poradnik Ministerstwa Cyfryzacji dla Seniora, zawierający słowniczek pojęć dla ich zrozumienia oraz część dotycząca jak, gdzie, komu zgłosić przestępstwo, incydent , wydarzenie, na co zwrócić uwagę.
  Pomorska Delegatura OPS spotykając się z władzami i decydentami różnego szczebla wielokrotnie zgłaszała potrzebę utworzenia w telewizji (programu/pasma) dla seniorów z ważnymi wiadomościami/informacjami, w tym edukacji z cyberbezpieczeństwa - opracowanej prostym językiem - emitowanego w określonym godzinach/dniach.
   Seniorzy nie chcą być ciężarem dla społeczeństwa, chcą podążać za galopującym światem, wyposażeni w stosowne narzędzia informatyczne mogą stać się bardziej samodzielni. Mając świadomość zagrożeń i zdobywając odpowiednie kompetencje cyfrowe będą potrafili sobie z nimi radzić. Przyczyńmy się zatem do ich otwartości na nowości, a uzyskując swobodę w cyfrowym świecie, uczyńmy ich nowoczesnymi E-seniorami.

Zastępca przewodniczącego Prezydium
Pomorskiej Delegatury OPS
kmdr w st. spocz. Bożena SZUBIŃSKA

« Powrót do listy